GİRİŞİMCİLER İÇİN TEMEL MUHASEBE – FİNANSMAN TEKNİKLERİ

1- MUHASEBENİN TEMEL KAVRAMLARI, TEMEL DEFTERLER, BELGELER, FİŞLER

Muhasebenin Tanımı:

Muhasebe, iktisadi olaylarla ilgili mali nitelikteki bilgileri sınıflandıran, kayıtlayan, özetleyen, yorumlayan ve sonuçları ilgili kurumlara ileten bir süreçtir.

Muhasebenin Türleri:

Genel Muhasebe
Maliyet Muhasebesi
Yönetim Muhasebesi

Bunun dışında ihtisas muhasebesi dediğimiz muhasebenin yan dalları vardır. Bunlar; banka muhasebesi, sigorta muhasebesi, aracı kurum muhasebesi, otel muhasebesi ve tarım muhasebesi olarak sayılabilir.

Muhasebenin Fonksiyonları:

Sınıflandırma
Kayıtlama
Özetleme (Raporlama)
Yorumlama

Muhasebenin Temel Kavramları:

Bu kavramlar muhasebe uygulamalarına yön veren ana kuralları kapsamına alır. Maliye Bakanlığı Tekdüzen Muhasebe Sistemi´nde yer alan muhasebenin temel kavramları şunlardır: Sosyal sorumluluk kavramı, kişilik kavramı, süreklilik kavramı, dönemsellik kavramı, parayla ölçülme kavramı, maliyet esası kavramı, tarafsızlık ve belgelendirme kavramı, tutarlılık kavramı, tam açıklama kavramı, ihtiyatlılık kavramı, önemlilik kavramı, özün önceliği kavramı.

Genel Kabul Görmüş Muhasebe İlkeleri:

Bu ilkeler temel finansal tabloların düzenlenme ilkeleri olarak da adlandırılmaktadır. Bu ilkeler:

Bilanço ilkeleri
Varlıklara ilişkin ilkeler
Yabancı kaynaklara ilişkin ilkeler
Özkaynaklara ilişkin ilkeler
Gelir tablosu ilkeleri

Muhasebede Kullanılan Belgeler: Muhasebede kullanılan belgeler, fatura, makbuz, ücret bordrosu, gider pusulası gibi mali olayları kanıtlayıcı araçlardır.

Vergi Usul Kanunu gereğince, fatura, senet, irsaliye, ücret bordrosu, yolcu biletleri, perakende satış fişleri, gider pusulası vb. belgelerin kullanılması zorunludur.

Türk Ticaret Kanunu gereğince, çek, senet, poliçe gibi kıymetli evraklar muhasebede kullanılan belgelerdir.

Diğer belgeler ise; fatura, perakende satış vesikaları (perakende satış fişi, yazar kasaların kayıt ruloları, giriş ve yolcu taşıma biletleri), gider pusulası, müstahsil makbuzu, serbest meslek makbuzu, ücret bordrosu, taşıma irsaliyeleri, yolcu listeleri, günlük müşteri listesi, sevk irsaliyesi ve adisyon olarak sıralanabilir.

Muhasebede Kullanılan Defterler:

Muhasebede kullanılan yasal defterler; yevmiye defteri, defter-i kebir (büyük defter), envanter ve bilanço defteri, yardımcı defterler, kasa defteri ve kambiyo senetleri defteri olarak özetlenebilir.

Temel Muhasebe Denklemi (Bilanço Denkliği)

Varlıklar+Alacaklar=Borçlar+Sermaye (Temel)

Varlıklar=Kaynaklar (Bilanço yaklaşımıyla)

Aktif=Pasif (Bilanço yaklaşımıyla)

Dönen Varlıklar+Duran Varlıklar=Kısa vadeli Yabancı Kaynaklar+Uzun Vadeli yabancı Kaynaklar+Özkaynaklar (Tekdüzen Hesap Planı Yaklaşımıyla)

Hesaplar ve Çalışma Kuralları

Hesap, aynı tür mali olayların çift taraflı olarak kaydedilmesinde kullanılan bir “cetvel” olarak ifade edilmektedir.

Hesapları “asli” hesaplar ve “nazım” hesaplar olarak sınıflandırmak mümkündür. İşlemin yapıldığı tarihte varlık ve kaynak hareketlerine, gelir ve gidere neden olan mali olayların kaydedilmesi için kullanılan hesaplara asli hesap, denir.

İşlemin yapıldığı tarihte, ekonomik değer hareketlerine neden olmaması nedeniyle varlık, kaynak, gelir ve gider hesaplarını etkilemeyen ve bazı ek bilgileri elde etmek için kullanılan hesaplara nazım hesap denir.

2-TEMEL MALİ TABLOLARIN TANITILMASI, BÜTÇELER

Mali Tabloların Tanıtılması

Muhasebede üretilen bilgileri bilgi alıcılarına sunmak amacıyla kullanılan araçlara “mali tablo” diyebiliriz. Mali tablolar temel ve ek mali tablolar olmak üzere iki bölüme ayrılırlar. Temel mali tablolar, bilanço, gelir tablosu ve eklerini kapsar. Ek mali tablolar ise, satışların maliyeti tablosu, nakit akış tablosu, net işletme sermayesi akış tablosu, kar dağıtım tablosu, özkaynaklar değişim tablosu gibi daha ayrıntılı bilgileri içerir.

Mali tabloların düzenlenme dönemine “muhasebe dönemi” denir. Muhasebe dönemi genelde takvim yılıdır. Aylık, üç aylık, altı aylık mali tablo düzenlemek de mümkündür.

Bilanço: Bilanço bir işletmenin belli bir tarihte sahip olduğu varlıklar ile bu varlıkların sağlandığı kaynakları gösteren finansal tablodur. Bilanço, işletmelerin mali durumu veya borç ödeme gücü hakkında bilgi veren ‘statik’ bir mali tablodur.

Bilançonun sol tarafında yer alan varlıklar, bilançonun ekonomik değeri olan unsurlarını kapsamına alır. Sağ tarafta ise, varlıkların işletme sahip veya sahiplerine ait olan kaynaklardan sağlanan özkaynaklar ve işletme sahip veya sahipleri dışında kalan üçüncü kişiler tarafından sağlanan yabancı kaynaklar yer alır.

Varlıklar için ‘aktif’, borçlar ve özkaynaklar toplamı için ise ‘pasif’ deyimi kullanılır.

Gelir Tablosu: Gelir Tablosu, işletmenin belli bir dönemde elde ettiği tüm gelirler ile aynı dönemde katlandığı bütün maliyet ve giderleri ve bunların sonucunda işletmenin elde ettiği dönem net karını veya önem net zararını kapsar.

Mali analiz çalışmalarında sözkonusu olan tablolar, geleceğe yönelik olarak hazırlanabilir. Geleceğe yönelik olarak hazırlanan tablolara proforma tablolar adı verilir.

Bütçeleme

İşletmeler genellikle uzun süreli planlama faaliyetlerinde proforma finansal tablolardan yararlanırlar. Kısa süreli finansal planlamada ise bütçeler kullanılmaktadır. İşletmelerin bütün fonksiyonlarını kapsayan bütçelere “genel” veya “ana bütçe” denir.

Genel bütçe içinde özetlenen, işletme fonksiyonlarına bağlı olarak hazırlanıp kullanılan bütçeler başlıca üç grupta değerlendirilir:

Pazarlama fonksiyonu ile ilgili bütçeler
- Satış bütçesi
- Satın alma bütçesi
- Pazarlama giderleri bütçesi
Üretim fonksiyonu ile ilgili bütçeler
- Hammadde ve malzeme bütçesi
- İşgücü bütçesi
- Genel imalat giderleri bütçesi
Diğer fonksiyonlarla ilgili finansal bütçeler
- Yatırım bütçesi
- Genel yönetim giderleri bütçesi
- Nakit bütçesi

İşletmelerde Bütçeleme Süreci

Satışlar tahmin edilip üretilecek mal karması ve nitelikleri belirlendikten sonra her mal için kısa vadeli satış tahmininin yapılması gerekir. Diğer yandan satışlarla ilgili harcamaları bütçelemek gerekir. Bu işlemler ile birlikte üretilen malın maliyeti ile ilgili harcamalar hammadde, işgücü ve üretim bütçesi olarak hazırlanır.

3-TÜRKİYE´DE KULLANILAN HESAP PLANIN TANITILMASI

Hesapların Sınıflandırılması

İşletmelerin muhasebe sisteminde kullanılan hesaplar genel olarak oluşturdukları mali raporlara, kapsamlarına ve muhasebe sistemi içindeki yerlerine göre sınıflandırılabilirler. Aşağıda bu değişik sınıflandırma alternatifleri yer almaktadır.

Oluşturdukları Mali Raporlara Göre Hesaplarını Sınıflandırılması
1. Bilanço Hesapları (Aktif Hesaplar, Pasif Hesaplar)
2. Gelir Tablosu Hesapları (Gelir Hesapları, Gider Hesapları)
Kapsamlarına Göre Hesapların Sınıflandırılması
1. Ana Hesaplar
2. Yardımcı Hesaplar
Muhasebe Sistemi İçindeki Yerlerine Göre Hesaplarını Sınıflandırılması
1. Asli Hesaplar
2. Düzenleyici Hesaplar
3. Geçici ve Ara Hesaplar
Nazım Hesaplar

Hesap Planı

Bir işletmedeki faaliyetlerin artması ve karmaşıklaşması, değer hareketlerine ilişkin verilerin kayıtlara geçirilmeden önce anlamlı bir biçimde düzenlenmesini gerektirir. Bu da sayısı artan hesapların belirli amaçlara göre sınıflandırılması ve alt ayrımlarının yapılması ile sağlanır. Hesapları sınıflandıran, işlemlerin belirli bir düzen içinde kayıtlara geçirilmesini sağlayan hesap isimlerini belirten listeye “Hesap Planı” denir.

Tekdüzen Hesap Planı

Ülkemizde Maliye Bakanlığı Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğine göre kullanılması zorunlu olan hesap planına “Tekdüzen Hesap Planı” adı verilir.

Tekdüzen hesap çerçevesindeki hesap sınıfları; bilanço ve gelir tablosundaki gruplama ve sıralama paralelinde aşağıdaki gibi düzenlenir:

Hesap Sınıfları

DÖNEN VARLIKLAR
DURAN VARLIKLAR
KISA VADELİ YABANCI KAYNAKLAR
UZUN VADELİ YABANCI KAYNAKLAR
ÖZKAYNAKLAR
GELİR TABLOSU HESAPLARI
MALİYET HESAPLARI
SERBEST
NAZIM HESAPLARI

4-MUHASEBE-VERGİLEME İLİŞKİSİ

“Vergi” en basit tanımıyla, devletin kamu gücüne dayanarak, vatandaşın mali gücünün bir kısmını karşılıksız olarak alması demektir. Devlet bu şekilde, kamu hizmetleri için ihtiyaç duyduğu finansman kaynağını vergi gelirleri ile toplamaya çalışırken, diğer taraftan ekonomik büyüme, kaynakların etkin kullanımı, gelir dağılımında adaletin sağlanması gibi ekonomik ve sosyal olayların gerçekleştirilmesinde vergileri bir araç olarak kullanmaktadır.

Vergi, ekonomik fakat aynı zamanda da hukuki ve sosyal bir olaydır. Türk Vergi Sistemi´nin temelini oluşturan; Gelir, Kurumlar, Katma Değer, Gümrük, Veraset ve İntikal vergileri varsayımlara dayanan vergiler yerine vergi matrahlarının mükellef ve vergi sorumlularının, tutacakları defterler ve düzenleyecekleri belgelere dayanarak vermiş oldukları beyannameler üzerinden vergilendirilmektedir.

Vergi yükümlüsü, vergi tarhına esas teşkil edecek bilgileri “beyanname” adı verilen bir belge ile vergi dairesine verir. Uygulamada gerçek gelir ile beyan edilen gelir arasında fark olabileceği gerçeğinden hareketle, beyan edilen vergiler ve beyannameler vergi denetimine tabi tutulur.

5-İÇ VE DIŞ FİNANSMAN KAYNAKLARI

Sermaye piyasası, sermaye arz ve talebinin karşılaştığı piyasadır. Sermaye ise orta ve uzun vadeli fonlardır. Pratik bir yaklaşımla, orta ve uzun vadeli fonlar tahvillere, sonsuz vadeli fonlar ise hisse senetlerine tekabül etmektedir. Diğer bir deyişle, sermaye piyasası, orta, uzun ve sonsuz vadeli fonların arz ve talebinin aracı kuruluşlar aracılığı ile ve menkul kıymetlere bağlı olarak karşılaştığı piyasadır.

Mali piyasanın diğer parçası kısa vadeli fonların arz ve talep edildiği para piyasasıdır. Para piyasasına geçici ve mevsimlik nakit sıkıntısının giderilmesi için, sermaye piyasasına ise genellikle sabit yatırımlar ve devamlı işletme sermayesinin finansmanı için başvurulur. Para piyasasındaki kaynaklar vadeli ve vadesiz mevduat, sermaye piyasasında ise devamlılık arz eden tasarruflardır.

Sermaye ve Para Piyasası Enstrumanları

Menkul Kıymet: Ortaklık ve alacaklılık sağlayan, belirli bir meblağı temsil eden, yatırım aracı olarak kullanılan, dönemsel gelir getiren, seri halinde çıkartılan, ibareleri aynı olan ve şartları kurulca belirlenen kıymetli evraklara menkul kıymet denir.

Menkul Kıymet Çeşitleri: Hisse senedi, kara iştirakli tahvil, tahvil, kar ve zarar ortaklığı belgeleri (KOB), katılma intifa senetleri (KİS), yatırım fonu katılma belgeleri, hisse senedi ile değiştirilebilir tahvil, ipotekli borç ve irat senetleri, banka bonoları, banka garantili bonolar, finansman bonoları, varlığa dayalı menkul kıymetler, hazine bonoları, gelir ortaklığı senetleri olarak sayılabilir.

Hisse Senetleri: Hisse senedi, bir anonim şirketin sermayesinin birbirine eşit paylarından bir parçasını temsil eden ve kanuni şekil şartlarına uygun olarak düzenlenen, hukuken kıymetli evrak hükmünde bir belgedir.

Tahvil ve Bonolar: Kamu kesimi kurum ve kuruluşlarına özel kanunla kısa vadeli nakit ihtiyacını karşılamak, yatırımların finansmanını sağlamak gibi amaçlarla menkul kıymet ihraç yetkisi tanınmıştır. Hazine tarafından ihraç edilen menkul kıymetler de vade yapısına göre hazine bonosu veya devlet tahvili olarak adlandırılırlar.

Hazine Bonosu: Bir yıldan daha kısa vadelerde ihraç edilen menkul kıymetlerdir.

Devlet Tahvili: Bir yıl veya daha uzun vadelerde ihraç edilen menkul kıymetlerdir.

Özel sektörün ihraç ettiği borçlanma senetlerine ise “finansman bonosu” denir.

Hazine bonosu veya devlet tahvili fiyat hesaplaması basit iskonto esasına göre yapılır. İşlem günündeki fiyatın bulunması için, vade sonunda ulaşacağı değerin aradaki gün sayısı (vadeye kalan gün sayısı) dikkate alınarak belirli bir faiz oranı ile indirgenmesi gerekir. Formülle ifade edilirse;

Satış/Geri Alış Fiyatı

Gün: İşlem gününden vade sonuna kalan gün sayısı

Faiz oranı: İşlem günündeki piyasa koşullarında tespit edilen iskonto oranı (Basit faiz)

Repo İşlemleri: Sermaye Piyasası Kurulunca “Menkul kıymetleri geri alma veya geri satma taahhüdü ile alım satımı” yetki belgesi almış aracı kurumlarca, daha önce ihraç edilmiş olan sermaye piyasası araçlarının yazılı bir çerçeve anlaşması uyarınca, kendi aralarında veya gerçek ve tüzel kişilerle belirli bir vade ve belirli bir fiyattan geri alma/satma taahhüdü ile alış/satış işlemlerine repo/ters repo denmektedir.

Yatırım Fonları: Yatırımcılardan katılma belgeleri karşılığı toplanan paralarla belge sahipleri adına riskin dağıtılması ilkesi ve inançlı mülkiyet esaslarına göre hareket ederek menkul kıymetlerden oluşan portföyü işletmek amacıyla kurulan mal varlığıdır.

6- YATIRIM KARARLARININ ALINMASI VE YATIRIM PROJELERİNİN YÖNETİMİ

İşletme bilimi açısından, belli bir üretim gücünün elde edilmesi için yapılan her türlü harcamaya yatırım denmektedir. Yatırım, gelecekte daha büyük karlar elde etmek için fonların bugünden tahsis edilmesidir. Bu harcamalar, alacaklar, stoklar gibi dönen varlıklara veya makine, taşıt, bina gibi sabit varlıklara yapılabilir. Bir yıldan kısa sürede mal ve hizmetlere dönüşecek varlıklara yapılan yatırımlar dönen varlık yatırımları; bir yıldan uzun süre yararlanılacak maddi ve maddi olmayan varlıklara yapılan yatırımlar duran varlık yatırımları olarak ifade edilir.

Yatırım projesi, yapılacak bir yatırımın yıllara göre nakit giriş ve çıkışlarını ayrıntılı olarak gösteren plandır. Yatırım projelerinin analizi ve en uygun yatırım kararının verilmesi sürecine ise “sermaye bütçelemesi” adı verilir.

Yatırım Projelerinin Değerlendirilmesinde Kullanılan Yöntemler

Yatırım alternatifleri arasından seçim yaparken kullanabileceğimiz yöntemleri, dinamik ve statik yöntemler olarak ikiye ayırabiliriz. Statik yöntemler paranın zaman değerini dikkate almayan, dinamik yöntemler paranın zaman değerini dikkate alan yöntemlerdir.

Statik yöntemler

Toplam net nakit girişinin yatırım tutarına oranı yöntemi
Yıllık ortalama net nakit girişinin yatırım tutarına oranı yöntemi
Ortalama yıllık gelirin ortalama yatırım tutarına oranı yöntemi
Geri ödeme süresi yöntemi

Dinamik yöntemler

İç karlılık oranı yöntemi
Net bugünkü değer yöntemi
Karlılık endeksi yöntemi